Mindfulness voor ouderen

Mindfulness voor ouderen
Dit artikel is verschenen in het decembernummer 2012 van Gerōn, tijdschrif over ouder worden en maatschappij A
uteurs: Franca Warmenhoven, Linda Schipper

Inleiding
Mindfulness lijkt een moderne hype te zijn om allerlei lichamelijke en psychische klachten te bestrijden en om meer bewust en gelukkig te leven. Wat is de waarde van deze methode voor ouderen? Opkomst van mindfulness Tijdschriften, kranten, televisie en wetenschappelijke media besteden veel aandacht aan mindfulness. Met mindfulness zouden we beter kunnen leren omgaan met de stress van de moderne maatschappij. Ondanks dat mindfulness soms een ‘moderne hype’ lijkt, is het goed om te realiseren dat mindfulness een eeuwenoude vaardigheid is die zijn wortels in het boeddhisme heeft. Eind jaren ’70 besloot een Amerikaans moleculair bioloog, Jon Kabat-Zinn, te onderzoeken of mensen met chronische ziekten baat hadden bij het aanleren van deze vaardigheid. Daartoe ontwikkelde hij een systematisch trainingsprogramma genaamd Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) voor patiënten met onder andere chronische pijnklachten. Dit programma bestond uit een acht weken durend programma met eens per week een bijeenkomst van tweeënhalf tot drie uur. Naast de bijeenkomsten werd de deelnemers gevraagd om zelf drie kwartier tot een uur per dag thuis oefeningen te doen. Het trainingprogramma bleek een groot succes. Later werd deze training in aangepaste vorm ook toegepast in de geestelijke gezondheidszorg. Ook in Nederland wordt mindfulness binnen GGZ-instellingen in toenemende mate ingezet bij de behandeling van depressie, angst en stressgerelateerde aandoeningen als burnout. Er is steeds meer wetenschappelijk onderzoek naar mindfulness beschikbaar en er is toenemend bewijs dat de training positief effect heeft op onder andere fibromyalgie, somberheid, angstklachten en klachten bij patiënten met kanker. Ook lichamelijke klachten verminderen na het volgen van een mindfulness training. Wat is mindfulness? Mindfulness wordt vaak gedefinieerd als gericht aandacht geven aan de ervaring van het huidige moment, zonder te oordelen. Op een open en milde manier merk je op wat er om je heen gebeurt, en ook wat er in je innerlijke ervaring gebeurt. Mindfulness richt zich onder andere op het opmerken van automatische patronen in het leven. Hoewel veel automatismen erg handig zijn, zoals bijvoorbeeld bij het autorijden of andere alledaagse bezigheden, zijn het ook vaak de automatische patronen die problemen in stand houden. We kunnen soms belangrijke dingen over het hoofd zien als we routinematig handelen. Ook piekeren is een automatisme waar we veel last van kunnen hebben. Door met mindfulnessoefeningen stil te staan en inzicht te krijgen in wat er precies gebeurt, ontstaat er een zekere rust en daarmee ruimte voor een bewuste respons, in plaats van een automatische reactie.

Mindfulness voor ouderen
Ouderen reflecteren regelmatig op het leven. Soms kan dit reflecteren echter de vorm aannemen van piekeren en kan het moeilijk zijn om het piekeren los te laten en in het huidige moment te leven. Mindfulness biedt een methode van stilstaan en bezinning van wat er nu is en wat ons werkelijk beweegt. Acceptatie van het moment is een belangrijke factor in de beoefening van mindfulness. Het gaat er niet om alles prettig te vinden, maar als er onaangename dingen in het leven zijn die je niet kunt veranderen (zoals achteruitgang van conditie, lichamelijke klachten, verlies van dierbaren), helpt het als je dit kunt accepteren. Het verzet en de weerstand tegen dat wat je niet kunt veranderen levert vaak alleen maar meer stress op.

Ervaringen met mindfulness in zorgcentra
Linda Schipper heeft als geestelijk verzorger in de ouderenzorg veel contact met ouderen. “Veel gesprekken gaan over vergankelijkheid, over verlies en over het einde van het leven. Opvallend is dat ouderen meestal niet zoveel moeite hebben met het naderende einde van hun leven. Zij hebben het moeilijker met de vraag hoe zij, in het licht van hun eigen eindigheid, moeten omgaan met verlies en de gevolgen van verlies,. De huidige ouderen zijn van een generatie waarin zij geleerd hebben niet te veel stil te staan bij wat hen overkomt. Laat staan dat ze hebben geleerd hoe te leven na een ingrijpende verlieservaring in het leven. Hoe leef je verder nadat je man is overleden of je kleinkind? En hoe leef je verder nadat je je huis hebt moeten verlaten en je je intrek hebt genomen in een kamer in een zorgcentrum? Ik hoor ouderen regelmatig zeggen: “Ik wil wel, maar ik weet niet hoe” Dit voorjaar introduceerde Linda mindfulness in het zorgcentrum waar ze als geestelijk verzorger werkzaam is: “De traditionele achtweekse mindfulness training gaf ik de naam Cursus Aandacht. Ik veranderde niets aan de traditionele training, behalve dat ik de inhoud over tien weken verspreidde. Ik nodigde een aantal ouderen uit om deel te nemen aan de Cursus Aandacht en beschreef deze als ‘een cursus waarin verlieservaringen en hoe daarmee op een aandachtige manier om te gaan centraal zouden staan’. Al tijdens de uitnodigingsgesprekken ontmoette ik veel enthousiasme bij de ouderen. Ze wilden graag deelnemen aan een cursus en weer leren. Dat ze huiswerk zouden meekrijgen was,geen enkel bezwaar; ze hadden voldoende tijd. En dus zaten we enkele weken later op maandagmiddag bij elkaar: een groep van vier deelnemers, waarvan de oudste 92 en de jongste 87.” Linda: “Vanaf de eerste bijeenkomst stond de cursus in het teken van de gretige nieuwsgierigheid van de deelnemers. Het doen van de oefeningen gebeurde met aandacht, het delen van ervaringen gebeurde in openheid. Aan het eind van de cursus vroeg ik de deelnemers of er iets was wat ze meenamen uit de cursus. “Ik raak niet meer zo snel in paniek. Als ik mijn bankpasje weer eens kwijt ben, bel ik niet meteen mijn dochter in Dordrecht op. Als ik even wacht heb ik tijd om mezelf er aan te herinneren, dat mijn dochter ver weg woont en dat het twee uur duurt voordat ze bij me is. En meestal is het bankpasje dan allang weer terug.” Een andere mevrouw vertelde: “Ik wist niet dat ik zoveel op de automatische piloot deed. Niet alleen lopen en koffie zetten. Maar ook dat wat ik denk. Dat ik zoveel dingen automatisch denk. Dat ben ik me echt bewust geworden. En ook dat je zo niet hoeft te denken, zoals je altijd dacht.”

Onderzoek naar mindfulness
Inmiddels is er ook vanuit de wetenschappelijk hoek interesse voor de toepassing van mindfulness bij ouderen. Uit een onderzoek onder 37 ouderen (tussen 65 en 84 jaar) blijkt dat mindfulness bij deelnemers met chronische lage rugpijn kan leiden tot een betere acceptatie van de pijn en minder fysieke beperkingen [1]. In een kwalitatief onderzoek rapporteerden de ouderen daarnaast dat de mindfulness-oefeningen ervoor zorgden dat ze meer methoden tot hun beschikking hadden om om te gaan met hun pijn en dat ze zich beter voelden en beter sliepen [2]. Ook gaven de deelnemers aan dat hun stemming door de oefeningen verbeterde. Gevoelens van eenzaamheid zijn een eveneens belangrijke factor in een verminderde kwaliteit van leven bij ouderen. Daarnaast is eenzaamheid vaak niet zo eenvoudig te beïnvloeden. Eenzaamheid heeft veel sociale en psychische gevolgen, maar er zijn ook aanwijzingen dat eenzaamheid invloed heeft op het immuunsysteem. Een recent onderzoek naar mindfulness onder volwassenen tussen de 55 en 85 jaar toont aan dat beoefenaars van mindfulness zich minder eenzaam voelen in vergelijking met een controlegroep. Bovendien bleek hun immuunsysteem verbeterd[3].

Mindfulness: geen wondermiddel
Door al het enthousiasme over mindfulness kan het beeld ontstaan dat mindfulness een oplossing voor alle problemen is. Dat lijkt zeker niet het geval. De manier waarop mindfulness wordt aangeboden en de openheid van deelnemers zijn bijvoorbeeld erg belangrijk in de mogelijke voordelen van de training. De toepassing van mindfulness bij ouderen staat nog in de kinderschoenen, maar het lijkt een veelbelovend instrument dat goed bij de situatie van ouderen past.

Over de auteurs:
Franca Warmenhoven is huisarts (n.p.), mindfulness trainer en opleider bij SeeTrue (www.mindfulness-trainingen.nl). Zij geeft mindfulness trainingen aan kankerpatiënten en hun naasten. Tevens is zij onderzoeker bij het Radboud Universitair Medisch Centrum in Nijmegen waar zij onderzoek doet naar depressie bij palliatieve patiënten. Daarnaast is zij voorzitter van de Vereniging voor Mindfulness.
Linda Schipper is geestelijk verzorger in de ouderenzorg en mindfulness trainer bij Werkplaats Aandachtig Leven (www.werkplaatsaandachtigleven.nl). Binnen de zorgcentra waar ze als geestelijk verzorger werkzaam is, geeft ze mindfulness trainingen aan ouderen.

[1] Morone NE, Greco CM, Weiner DK. Mindfulness meditation for the treatment of chronic low back pain in older adults: a randomized controlled pilot study. Pain 2008;134:310-9.
[2] Morone NE, Lynch CS, Greco CM, Tindle HA, Weiner DK. “I felt like a new person.” the effects of mindfulness meditation on older adults with chronic pain: qualitative narrative analysis of diary entries. The journal of pain : official journal of the American Pain Society 2008;9:841-8.
[3] Creswell JD, Irwin MR, Burklund LJ, et al. Mindfulness-Based Stress Reduction training reduces loneliness and pro-inflammatory gene expression in older adults: A small randomized controlled trial. Brain, behavior, and immunity 2012;26:1095-101.